Iedere klas één schaakspel

We weten allemaal dat er grote problemen in schakend Nederland zijn: teruglopende ledenaantallen, een vergrijzend ledenbestand, een stevig tekort aan vrijwilligers, zelfs een onderbond die op omvallen staat en problemen met de financiering van de schaakbond, dat zijn waarschijnlijk wel de problemen die het meest genoemd worden. De schaakbond probeert dit mede op te lossen door meer aanwas vanuit de jeugd te creëren, zodat de continuïteit van de schaaksport gewaarborgd blijft. Recente initiatieven zoals de SpeelZ-doos en het schaaktoernooi voor 6 tot 9-jarigen dienen als voorbeeld. Deze lossen echter niet de problemen, mede ontstaan door de verminderde aangroei van nieuwe jeugdleden de laatste tien jaar, op. In deze open brief zal ik uiteenzetten waarom deze oplossingen naar waarschijnlijkheid weinig effectief zullen zijn en welke oplossingen een verbetering zouden moeten opleveren.

De afgelopen tien jaar is er een ware kaalslag geweest op vele jeugdafdelingen van schaakverenigingen. Waar vroeger in de jaren ‘90 en begin deze eeuw er volop grote en gezonde jeugdafdelingen waren, bevinden we ons nu in een situatie waar jeugdafdelingen van schaakvereniging nog bestaan uit enkele jeugdschakers, vaak alleen nog maar begeleid door een handjevol vrijwilligers. Grote jeugdclubs van weleer zijn afgegleden tot een staat waar het aantal schakende kinderen bij de vereniging op twee handen te tellen zijn. Ikzelf heb dit ook meegemaakt, toen ik begon met schaken op mijn 9e bestond de jeugdafdeling van de plaatselijke schaakclub wel uit meer dan 60 schakende kinderen. Daarna liep het ledenaantal steeds verder terug. Toen ik op mijn 15e stopte met schaken daar bestond deze nog maar uit een groep van 15 á 20 jeugdleden en tegenwoordig lopen er nog maar tien kinderen rond. Dit is geen geval apart, ook verenigingen in naburige gemeenten hebben een flinke achteruitgang van het aantal jeugdleden gekend en in de kleinere dorpen zijn de plaatselijke schaakverenigingen zelfs gestopt met aanbieden van jeugdschaaklessen en hebben ze geen jeugdafdeling meer. Door dit verval organiseren (jeugd)verenigingen logischerwijs ook minder evenementen wat als vervolg nog minder spelplezier bij de nog schakende jeugdleden oplevert. De schaakbond heeft deze problematiek te laat herkend.

De schaakbond probeert nu echter met verschillende acties gericht op de aanwas van jeugd de schade die hierdoor is ontstaan te minimaliseren. Het SpeelZ-project werd opgezet. De schaakbond levert hiermee een product af voor de scholen om met het schaken aan de slag te gaan, daarnaast is het nu voor scholieren mogelijk om door middel van het scholierenlidmaatschap persoonlijk lid via de schaakbond te worden. De schaakbond gaat echter totaal voorbij aan de redenen van de desinteresse van de tegenwoordige jeugd. Waarom zou een negenjarige scholier ervoor kiezen om überhaupt lid te worden van de bond via het scholierenlidmaatschap als hij er niks voor terugkrijgt? Los nog daarvan dat de bond de plaatselijke vereniging passeert, heeft de bond hier naar mijn mening niet goed over nagedacht.

Deze desinteresse voor het schaken heeft verschillende oorzaken die de bond niet goed heeft gesignaleerd. – Wat ergens ook logisch is, het bestuur van de schaakbond bestaat immers bijvoorbeeld uit allemaal grijze, vaak erg sterk schakende, mannen die in principe weinig contact hebben met jonge jeugd – Het is waar dat het schaken door de jaren heen steeds meer heeft moeten concurreren met steeds meer andere hobby’s en activiteiten, maar dat is maar een deel van het probleem. Het werkelijke probleem ligt veel fundamenteler en dieper.

Schaken heeft een immens imagoprobleem onder kinderen, tieners en adolescenten. Schaken wordt gezien als een denksport voor “nerds”, het is “sukkelig” om te schaken. Kinderen geven vaak als reden dat ze niet slim genoeg zijn om te schaken wanneer er gevraagd wordt waarom ze niet schaken, ze denken dat schaken alleen voor echte “Wizzkids” weggelegd is. Ook is schaken voor “opa’s”. Door dit soort opvattingen lopen jeugdschakers op met name de middelbare school niet echt te koop met het feit dat ze schaken vanwege het slechte imago. En ook op latere leeftijd speelt dit een rol. Wanneer schakers uitgaan in de stad zullen ze niet snel toegeven dat ze schaken, immers vrouwen lopen er eenmaal niet zo snel mee weg… De bond heeft dit probleem naar mijn mening onvoldoende erkend. Hieronder staan naar mijn mening goede oplossingen die in plaats van SpeelZ-pakketten, die gewoon niet aanslaan, had moeten plaatsvinden…

Iedere klas één schaakspel

De beste promotie van het schaken is… het schaakspel zelf. In elke klas op elke basisschool in Nederland moet er een schaakbord met schaakstukken aanwezig zijn. Dit is namelijk lang niet het geval! Wanneer er een schaakbord in de klas aanwezig is, zullen kinderen vanzelf wel een keertje in de pauze de doos met stukken erbij pakken. Schaken moet in een klaslokaal als een spel worden gezien en niet als een sport. Doordat kinderen gaan schaken in de pauze – bijvoorbeeld omdat het buiten regent – zullen vanzelf andere kinderen gaan meekijken. Vriendjes zullen andere vriendjes de spelregels vanzelf leren, daar is geen schaakleraar voor nodig!

Het probleem met SpeelZ – waarvan eigenlijk ook gezegd kan worden dat er de ingang naar het klaslokaal mee wordt gevonden – is dat het schaakspel eigenlijk als sport en veel te serieus benadert. Er is vaak een schaaktrainer nodig. Meedoen aan SpeelZ betekent veel geregel, veel mankracht, veel (les)tijd en veel geld. Het is niet voor niets dat slecht 0,2% van de scholen gebruikmaakt van SpeelZ. Door echter in elke klas minstens een schaakspel te krijgen wordt elke klas bereikt en creëer je daarnaast een interesse voor het schaakspel. Het is dan aan de verenigingen om die interesse verder te voeden!

Aan deze actie hangt een aardig kostenplaatje, maar door een goede sponsor te zoeken (IEDERE klas wordt met deze actie bereikt!) en door het schaalvoordeel waarmee het materiaal wordt gekocht, moet het financiële aspect niet onoverbrugbaar zijn.

Maak schaken weer “cool”

Een tweede stap om weer een groeiend aantal jeugdleden te verwerven is het aanpakken van het imagoprobleem. Er moet een marketingstrategie worden gevonden om het schaken onder de jeugd weer “cool” te maken. Het schaken moet zijn suffige imago afschudden. Een erg praktisch idee is door bijvoorbeeld met een supermarkt een actie op te zetten dat kinderen voor bijvoorbeeld € 25,- aan boodschappen een gratis schaakstuk mee naar huis kunnen nemen en zodoende een heel schaakspel bij elkaar kunnen sparen. Ga met derde partijen aan de slag om door middel van doelgerichte acties het schaken weer een fris imago te geven want ook hier heeft de bond volledig de plank misgeslagen.

Creëer helden

Schaakhelden zijn erg belangrijk in het verwerven van nieuwe jeugdleden. Want waar we vroeger Max Euwe en Jan Timman hadden, hebben we nu geen boegbeeld van de schaaksport meer. Jeugdleden hebben geen idee wie Anish Giri moet voorstellen, laat staan niet-schakers, wie de kampioen van de wereld is en wat er in Wijk aan Zee allemaal gebeurt. Door helden te creëren ontstaat er voor de jeugd een ideaalbeeld, “dat wil ik ook!”

Een belangrijk deel van de uitvoering hiervan ligt in het aansturen van de media. Een goed voorbeeld van wat televisie met een sport kan doen is de dartsport: mede door de televisie en door Raymond van Barneveld is de dartsport uitgegroeid tot een volwaardige sport in Nederland. De bond moet prioriteit geven aan media-aandacht voor bijvoorbeeld Tata Steel Chess (Toch een van de grootste schaaktoernooien van de wereld!), waar in de media weinig tot geen notie van genomen wordt. Zorg dat de successen van Lisa Schut en Anish Giri in het jeugdjournaal komen en laat de NOS verslag doen van het wereldkampioenschap. Wanneer de media schaken weer aan de man brengt, zal dat zeker wat doen aan de publiciteit.

Er zijn natuurlijk eindeloos andere en misschien wel betere ideeën die zouden helpen het imago van het schaken te verbeteren, als de schaakbond maar bezig is met het vinden van een antwoord op het imagoprobleem dat het schaken heeft. Wanneer men echter de andere kant op kijkt, zal dit ertoe leiden dat het schaken een donkere toekomst tegemoet gaat…

4 Comments

  1. Avatar
    Lucas oktober 09, 2013

    Dit is een interessante analyse. In de probleemstelling kan ik me deels wel vinden, maar de voorgedragen oplossingen zijn niet overtuigend.

    Probleemstelling

    Goed, het aantal leden neemt af – maar zijn er ook minder schakers? Ik denk hierbij niet alleen aan de zgn. "zwarte leden" (een verkeerde term), maar ook aan het aantal schakers wereldwijd. Via internet kun je tegenwoordig schaken met alle wereldburgers, dus ik vraag me af of er in totaal nu wel minder schakers zijn dan vroeger. Concrete problemen zijn er wel in organisatorisch opzicht, zoals regionale bonden die overbodig zijn geworden, een landelijk bondsbureau met financiële problemen, etc. Dat zijn echter problemen die niets met het schaken als zodanig te maken hebben.

    Paardensprong schrijft dat het SpeelZ programma niet aanslaat. Ik wist dat niet, ik wist eigenlijk niet eens wat dat SpeelZ programma inhield. Wat ik er nu van heb gevonden op internet, maakt op mij wel een sympathieke indruk. Maar goed, als het niet werkt, dan werkt het niet. Ik kan me daar wel iets bij voorstellen als ik lees over de administratieve rompslomp met lidmaatschappen, trainers e.d.

    Vervolgens schrijft Paardensprong dat schaken een imagoprobleem heeft – dit vormt de kern van zijn betoog. Vanuit zijn perspectief heeft hij daarin misschien gelijk, maar ik denk dat dit een subjectieve waarneming is. Inderdaad, als je jezelf wilt vergelijken met darters, dan geloof ik best dat dat publiek schaken “sukkelig” vindt.

    Oplossingen

    De eerstgenoemde oplossing – een schaakspel per klas – spreekt mij aan en lijkt mij ook eenvoudig te realiseren. Zoveel kost een schaakspel niet en bovendien zijn er toch het verdwijnen van schaakclubs her en der stapels met schaakborden en -stukken gratis af te halen.

    De tweede oplossing – schaak weer “cool” maken – is volgens mij te kortzichtig. Het supermarktidee is al eens geprobeerd in de jaren ’80 (Timman heeft daar heel vermakelijk over geschreven) en bleek gewoon niet te werken. De verklaring hiervoor is dat het “domme publiek”, nu eenmaal het grootste deel van de bevolking, helemaal niet geïnteresseerd is in een intellectuele uitdaging. Het is beter dat feit gewoon te accepteren. Schaken is niet “cool” en zal dat ook nooit worden. Schaken is veel meer dan dat, maar dat hoef ik hier niet uit te leggen.

    Als je je realiseert dat er in de game-industrie miljarden euro’s omgaan, dan is het direct duidelijk dat het schaken op het gebied van marketing en commercie geen partij is voor de grote speelcomputerfabrikanten.

    Wat het schaken wel heeft, in tegenstelling tot de Nintendo’s en PlayStations, is een boeiende geschiedenis van vele eeuwen. Laten we die rijke historie koesteren, juist door níet mee te gaan met de waan van alle dag. Juist door het schaken níet steeds sneller te maken, níet steeds te willen wijzigen.

    Het schaken heeft net als liefde, net als muziek, het vermogen de mens gelukkig te maken (Siegbert Tarrasch). Voor wie dat niet begrijpt, even goede vrienden, maar ga alsjeblieft wat anders doen. Darten voor mijn part.

    Beste Paardensprong, het schaken gaat echt geen donkere toekomst tegemoet – maak je geen zorgen. Er wordt momenteel meer geschaakt dan ooit!

  2. Avatar
    Jan Willem Duijzer oktober 10, 2013

    @Lucas. Ja, leuk dat de schaaksport wereldwijd groeit (net als de kerk…), maar in NL holt het toch echt achteruit…. Niet alleen het officiële schaakleven neemt snel af, ook de kennis van het schaken onder de bevolking daalt snel, daar ben ik van overtuigd. Ik kom steeds meer mensen tegen die nooit schaken geleerd hebben, niet thuis en niet op school en dan houdt het toch echt op. Maar goed: misschien moeten we een keer onderzoek doen naar de feitelijke situatie.

    Of Paardensprong ons verder helpt weet ik niet, maar ik denk wel dat we moeten blijven proberen om het schaken te populariseren. Helden kunnen zeker helpen en (basis-)scholen zijn vanouds een mooi startpunt…

    Misschien moeten we schaakcursussen voor ouders gaan aanbieden…niet om ze lid van een club te maken, maar om hun kinderen wat moois mee te kunnen geven.

  3. Avatar
    Paardensprong oktober 10, 2013

    @Jan Willem

    We moeten stoppen met denken in termen zoals schaakcursussen en schaaklessen, kinderen leren schaken makkelijk van vriendjes en vriendinnetjes wanneer die met schaken bezig zijn (als spel). net zoals een voetbal ervoor zorgt dat alle jongens bij wijze van spreken gaan voetballen in de schoolpauzes, moet een schaakspel in de klas ervoor zorgen dat kinderen op een regenachtige dag met z’n alle de schaakspullen uit de kast pakken…

    dat is de beste promotie die de schaakwereld zou kunnen hebben… het serieuze schaken leren doen ze bij de vereniging wel, maar eerst moeten we het (schaak)zaadje bij de kinderen planten. want wie zaait, zal oogsten!

  4. Avatar
    Lucas oktober 10, 2013

    @Jan-Willem, ik ontken niet dat het schaken in NL achteruit holt – dat is gewoon een feit. Maar tegelijkertijd zie ik ook dat het intellectuele niveau op alle gebieden in NL achteruit holt. Het schaken gaat gewoon mee in die neerwaartse stroom. Het onderwijs wordt jaar in jaar uit slechter. Universiteiten laten hun eisen zakken om maar zoveel mogelijk diploma’s te kunnen uitreiken aan studenten die soms nog geen zin foutloos kunnen spellen. Leraren komen van de Pabo zonder dat ze kunnen rekenen. Kunst en muziek worden niet meer gewaardeerd. De televisie toont slechts soaps en plat amusement. Enzovoort. In zo’n klimaat kan een fijnzinnig spel als het schaken natuurlijk niet goed gedijen. Voetbal en darts wel; daar gaat het om geld, geweld, geschreeuw, tatoeages en bier.

    Ben ik dan zo’n doemdenker? Ja en nee. Voor NL heb ik inderdaad weinig hoop. Maar de wereld is kleiner geworden, door internet en toegenomen reismogelijkheden. Gelukkig zijn er nog genoeg plaatsen waar de culturele en intellectuele verarming nog niet zo erg heeft toegeslagen als hier.

Only ingelogde gebruikers kunnen een reactie achterlaten.